Błękit metylenowy / Methylene Blue (CAS 61-73-4) — odczynnik chemiczny 1000 mg, czystość ≥ 99,50%

Opis

[7-(Dimetyloamino)fenotiazyn-3-ylideno]dimetyloazanu chlorek (nazwa zwyczajowa: błękit metylenowy, chlorek metylotioniniowy), proszek krystaliczny, opakowanie 1000 mg. Materiał przeznaczony wyłącznie do badań laboratoryjnych i analitycznych in vitro. Produkt nie jest przeznaczony do spożycia przez ludzi ani zwierzęta, nie jest produktem leczniczym, suplementem diety, środkiem spożywczym ani kosmetykiem.

Trzy różne byty, których nie wolno mylić

Błękit metylenowy jest w tym katalogu przypadkiem szczególnym: ta sama cząsteczka funkcjonuje jednocześnie jako substancja czynna zarejestrowanych produktów leczniczych podawanych dożylnie oraz jako powszechny odczynnik barwiący i wzorzec analityczny. Rozdzielenie warstw jest tu równie istotne jak przy substancjach o wyraźnie „lekowym” rodowodzie:

Konsekwencja jest jednoznaczna. Wyniki badań przywołane w dalszej części tej strony uzyskano albo z użyciem zarejestrowanego produktu leczniczego podawanego dożylnie pod nadzorem medycznym, albo z użyciem substancji stosowanej w warunkach eksperymentu laboratoryjnego lub przedklinicznego na zwierzętach. Żadnego z tych badań nie prowadzono z użyciem odczynnika analitycznego i żaden z tych wyników nie przenosi się na oferowany materiał. Odczynnik nie jest formą, w jakiej substancja była kiedykolwiek podawana ludziom, i nie może być w taki sposób użyty.

Karta identyfikacyjna odczynnika

Rodowód molekuły: od barwnika anilinowego do rdzenia fenotiazynowego

Błękit metylenowy nie jest projektem chemii medycznej — jest produktem ubocznym przemysłu barwników anilinowych drugiej połowy XIX wieku, który dopiero po fakcie znalazł zastosowania w biologii i farmakologii. To odróżnia go od większości substancji w tym katalogu: jego kariera zaczęła się na hali produkcyjnej fabryki chemicznej, nie w laboratorium farmakologicznym.

Narodziny w fabryce barwników (1876)

Związek został zsyntetyzowany przez Heinricha Caro w 1876 roku w firmie BASF — fakt udokumentowany w pracy historycznej Kraftsa i współpracowników [1]. Sześć lat później Robert Koch użył błękitu metylenowego przy odkryciu prątka gruźlicy, a Paul Ehrlich opisał w 1880 roku koncepcję barwników „obojętnych” — mieszanin barwnika kwasowego i zasadowego do różnicowania komórek krwi obwodowej [1].

Barwnik, który nauczył biologię patrzeć

W 1886 roku Bernthsen otrzymał z rozkładu błękitu metylenowego pochodną nazwaną azurem metylenowym. W 1891 roku Malachowski opracował metodę łączącą eozynę z „dojrzałym” błękitem metylenowym, która po raz pierwszy uwidoczniła jądra zarodźców malarii w rozmazie krwi — Romanowsky powtórzył ten efekt niezależną metodą. Kolejne dekady to seria udoskonaleń techniki barwienia: Nocht (1899), Jenner (1899, metanol jako rozpuszczalnik utrwalający), Wright (1902) i wreszcie Giemsa (1902), który dopracował demetylację barwnika i dodał glicerol jako stabilizator. Barwienie metodą Malachowskiego–Wrighta–Giemsy pozostaje do dziś światowym standardem diagnostyki mikroskopowej malarii [1]. Kontekst tej rewolucji diagnostycznej — barwniki jako narzędzie, które dało podstawy nowoczesnej biologii komórki (Virchow, Papanicolaou) i teorii neuronu (Golgi, Cajal) — opisuje przegląd historyczny Chasta [2].

Rdzeń fenotiazynowy: od błękitu metylenowego do chloropromazyny

Błękit metylenowy jest pierwszym przedstawicielem rodziny barwników fenotiazynowych — trójpierścieniowego układu z atomami azotu i siarki w pierścieniu centralnym. Próby modyfikacji tego rdzenia w poszukiwaniu leku przeciwmalarycznego (kontynuacja pracy Ehrlicha) nie dały skutecznego związku przeciwzimniczego, ale poprowadziły chemię organiczną do nowej klasy leków przeciwhistaminowych i uspokajających: prometazyny, promazyny i wreszcie chloropromazyny — pierwszego skutecznego leku przeciwpsychotycznego, jak opisują Frankenburg i Baldessarini [3]. Historię tej linii rozwojowej „od błękitu metylenowego przez chloropromazynę do współczesnych neuroleptyków”, w kontekście koncepcji receptora Ehrlicha, prześledził Kristiansen [4]. Dla laboratorium ma to konsekwencję klasyfikacyjną: błękit metylenowy bywa cytowany jako związek macierzysty całej rodziny fenotiazynowej, nie jako jej boczna gałąź.

Kalendarium

Cztery nurty badań, które ukształtowały wiedzę o tej cząsteczce

W przeciwieństwie do substancji o jednym ośrodku badawczym, piśmiennictwo dotyczące błękitu metylenowego rozchodzi się na cztery w dużej mierze niezależne nurty. Dla laboratorium korzystającego z tego odczynnika ma to znaczenie praktyczne — poszukując konkretnej informacji, warto wiedzieć, w którym nurcie jej szukać.

• Tradycja barwienia i diagnostyki mikroskopowej. Najstarszy nurt, sięgający Ehrlicha i Kocha, prowadzący przez Giemsę do dzisiejszego standardu diagnostyki malarii [1][2].
• Toksykologia kliniczna i antidota. Nurt skupiony na mechanizmie redukcji methemoglobiny i zastosowaniu związku jako antidotum w medycynie ratunkowej [6][7].
• Chemia analityczna i bezpieczeństwo żywności. Najmłodszy ilościowo nurt: metody HPLC i LC-MS/MS oznaczania pozostałości związku w tkankach ryb i owoców morza, gdzie bywał stosowany jako środek przeciwgrzybiczy w akwakulturze i podlega dziś kontroli pozostałości [9][10], a także metody bioanalityczne oznaczania związku i jego metabolitu w osoczu [11].
• Elektrochemia i biosensoryka DNA. Wykorzystanie pary redoks błękitu metylenowego jako znacznika w sensorach elektrochemicznych DNA [14][15].

Chemia: ładunek, para redoks i podpis chloru

Dlaczego związek jest solą, a nie cząsteczką obojętną

W odróżnieniu od modafinilu, który jest obojętną cząsteczką organiczną z centrum stereogenicznym na atomie siarki, błękit metylenowy jest trwałym kationem — dodatni ładunek jest zdelokalizowany w układzie fenotiazynowym, a chlorek pełni funkcję przeciwjonu. Ma to konkretną konsekwencję obliczeniową: w danych źródłowych nie występuje wartość współczynnika podziału XLogP, ponieważ klasyczny logP jest zdefiniowany dla cząsteczek obojętnych, a trwale naładowany kation nie poddaje się takiemu opisowi w prosty sposób. Brak wartości nie jest luką w danych, tylko konsekwencją budowy związku.

Para redoks: błękit metylenowy / leukobłękit metylenowy

Najważniejszą cechą chemiczną tej cząsteczki jest odwracalna para redoks: utleniona forma kationowa (niebieska) i zredukowana forma leukobłękitu metylenowego (bezbarwna). To ta sama właściwość redoksowa leży u podstaw trzech pozornie odrębnych zastosowań: jako antidotum redukuje żelazo żelazowe methemoglobiny z powrotem do żelaza żelazawego hemoglobiny [7]; jako znacznik elektrochemiczny generuje mierzalny sygnał redoks przy interkalacji z DNA w sensorach elektrochemicznych [14][15]; a jako reagent kolorymetryczny jego odbarwienie w reakcji redoks bywa wykorzystywane do oznaczania innych analitów metodą spektrofotometryczną. Jedna właściwość chemiczna, trzy niezależne zastosowania laboratoryjne.

Podpis chloru w spektrometrii mas

Przeciwjon chlorkowy daje w widmie mas rozpoznawalny wzór izotopowy: ³⁵Cl i ³⁷Cl występują w proporcji około 3:1, co daje parę pików oddaloną o 2 Da w tym właśnie stosunku. To sygnatura słabsza niż para izotopów bromu w bromantanie (tam ok. 1:1), ale wciąż użyteczna przy potwierdzaniu tożsamości soli chlorkowej w analizie LC-MS — zwłaszcza że sam kation fenotiazynowy nie zawiera atomów o nietypowym rozkładzie izotopowym. Reakcję jodowania błękitu metylenowego i jej przebieg badany techniką LC-MS z jonizacją typu ionspray opisali Raffaelli i współpracownicy [12].

Charakterystyka fizykochemiczna

Dlaczego jedna cząsteczka ma kilkanaście nazw

Rozbieżność nazewnicza wynika tu z długiej historii przemysłowej i farmakopealnej, nie z liczby izomerów. Wszystkie poniższe określenia oznaczają ten sam związek o numerze CAS 61-73-4:

• Błękit metylenowy (methylene blue) — nazwa najczęstsza w obiegu handlowym i laboratoryjnym;
• Chlorek metylotioniniowy (methylthioninium chloride) — nazwa INN, używana w dokumentacji farmakopealnej;
• Basic Blue 9 — nazwa z indeksu barwników (Colour Index), odzwierciedlająca pochodzenie przemysłowe;
• Bleu de méthylène — forma francuska, obecna w klasycznym piśmiennictwie historycznym cytowanym wyżej;
• Chromosmon, Swiss Blue, Methylenium ceruleum — starsze synonimy farmakopealne i handlowe, spotykane w historycznych rejestrach i bazach identyfikatorów.

Przy kwerendzie bibliograficznej warto łączyć nazwę zwyczajową z nazwą INN — część piśmiennictwa toksykologicznego i farmakologicznego indeksuje pozycje wyłącznie pod „methylthioninium chloride”.

Zastosowanie laboratoryjne odczynnika

• materiał odniesienia do potwierdzania tożsamości i czystości metodą HPLC-UV [8];
• wzorzec w metodach LC-MS/MS i UPLC-MS/MS do oznaczania pozostałości w matrycach spożywczych i środowiskowych [9][10], a w metodyce bioanalitycznej — do jednoczesnego oznaczania związku i jego metabolitu w matrycach biologicznych [11];
• reagent derywatyzujący w oznaczaniu śladowych ilości siarczków w próbkach wodnych metodą LC-MS [13];
• znacznik redoks w elektrochemicznych sensorach DNA i badaniach interkalacji [14][15];
• obiekt badań spektroskopii agregacji — barwnik tworzy dimery i wyższe agregaty w roztworze wodnym w sposób zależny od stężenia i otoczenia chemicznego [16];
• materiał do badań reaktywności chemicznej rdzenia fenotiazynowego, w tym reakcji jodowania badanej techniką LC-MS [12].

Przechowywanie, obchodzenie się i bezpieczeństwo pracy

Przechowywać w oryginalnym, szczelnie zamkniętym opakowaniu, w miejscu suchym i chłodnym, chronionym przed światłem, oddzielnie od żywności i pasz oraz poza zasięgiem dzieci. Pracować wyłącznie w warunkach laboratoryjnych, przy zastosowaniu środków ochrony indywidualnej: rękawic, okularów ochronnych i odzieży laboratoryjnej; proszek ważyć w warunkach ograniczających pylenie — intensywne zabarwienie ułatwia wykrycie skażenia powierzchni, ale nie zwalnia z reżimu ograniczania pylenia. Unikać wdychania pyłu oraz kontaktu ze skórą i oczami. Postępowanie z odpadami — zgodnie z przepisami obowiązującymi dla odpadów chemicznych w miejscu prowadzenia badań.

Status regulacyjny

Chlorek metylotioniniowy jest substancją czynną zarejestrowanych produktów leczniczych podawanych dożylnie pod nadzorem medycznym, w tym preparatów stosowanych w leczeniu nabytej methemoglobinemii. Obrót preparatami leczniczymi podlega odrębnym przepisom prawa farmaceutycznego i niniejsza oferta go nie dotyczy. Substancja podlega również klasyfikacji zagrożeń GHS opisanej wyżej (hasło Niebezpieczeństwo) — dotyczy to samego związku chemicznego jako takiego, niezależnie od jego postaci handlowej. Oferowany materiał jest odczynnikiem chemicznym, nie do spożycia, i nie posiada dopuszczenia do jakiegokolwiek zastosowania u ludzi ani zwierząt. Kupujący odpowiada za zgodność zamierzonego wykorzystania z prawem obowiązującym w kraju przeznaczenia.

Najczęstsze pytania

Czym różni się błękit metylenowy jako odczynnik od preparatu do wstrzykiwań?

Preparat do wstrzykiwań to produkt leczniczy: ściśle określone stężenie roztworu, wytwarzanie w reżimie GMP, dokumentacja rejestracyjna i podanie wyłącznie pod nadzorem medycznym. Oferowany tu odczynnik to materiał do pracy laboratoryjnej, bez postaci farmaceutycznej i bez dopuszczenia do stosowania u ludzi ani zwierząt.

Kto i kiedy zsyntetyzował błękit metylenowy?

Związek zsyntetyzował Heinrich Caro w 1876 roku w zakładach BASF, jako barwnik anilinowy. Zastosowania biologiczne i lecznicze przyszły później, za sprawą Ehrlicha, Kocha i kolejnych badaczy rozwijających techniki barwienia [1].

Jaki jest wzór chemiczny i masa molowa błękitu metylenowego?

C₁₆H₁₈ClN₃S; masa molowa 319,9 g·mol⁻¹, masa monoizotopowa 319,0910 Da. Numer CAS 61-73-4, InChIKey CXKWCBBOMKCUKX-UHFFFAOYSA-M.

Dlaczego w karcie identyfikacyjnej nie ma wartości XLogP?

Ponieważ błękit metylenowy jest trwałym kationem, a nie cząsteczką obojętną. Klasyczny współczynnik podziału oktanol/woda jest zdefiniowany dla związków neutralnych — dla soli o zdelokalizowanym ładunku dodatnim nie ma prostego odpowiednika, dlatego źródło danych pozostawia to pole puste.

Czy odczynnik nadaje się do zastosowań innych niż laboratoryjne?

Nie. Materiał jest przeznaczony wyłącznie do badań laboratoryjnych i analitycznych. Nie jest przeznaczony do spożycia przez ludzi ani zwierzęta, nie jest lekiem, suplementem diety, żywnością ani kosmetykiem i nie może być stosowany w celach medycznych, diagnostycznych ani konsumpcyjnych.

Jak rozpoznać błękit metylenowy w spektrometrii mas?

Po masie kationu oraz po podpisie izotopowym przeciwjonu chlorkowego: ³⁵Cl i ³⁷Cl w proporcji około 3:1 dają parę pików oddaloną o 2 Da. To sygnatura wyraźnie słabsza niż para izotopów bromu, ale rozpoznawalna w widmie soli chlorkowej.

Do czego służy wzorzec błękitu metylenowego w laboratorium analitycznym?

Do potwierdzania tożsamości i czystości metodą HPLC-UV, jako wzorzec w LC-MS/MS przy oznaczaniu pozostałości w matrycach spożywczych, jako reagent derywatyzujący przy oznaczaniu siarczków oraz jako znacznik redoks w elektrochemicznych sensorach DNA.

Jak przechowywać błękit metylenowy jako odczynnik laboratoryjny?

W oryginalnym, szczelnie zamkniętym opakowaniu, w miejscu suchym i chłodnym, chronionym przed światłem, oddzielnie od żywności i pasz oraz poza zasięgiem dzieci.

W czym rozpuścić błękit metylenowy do przygotowania roztworu podstawowego?

Związek jest bardzo dobrze rozpuszczalny w wodzie i metanolu — odwrotnie niż większość obojętnych odczynników organicznych tego katalogu, co jest bezpośrednią konsekwencją jego jonowego charakteru.

Jaka jest klasyfikacja zagrożeń błękitu metylenowego?

Hasło ostrzegawcze Niebezpieczeństwo, piktogramy GHS05, GHS07, GHS08; zwroty H302, H318, H361, H370 i H372. Pełne zestawienie znajduje się w tabeli w sekcji o przechowywaniu i bezpieczeństwie pracy powyżej.

Czy do błękitu metylenowego dołączana jest karta charakterystyki?

Kartę charakterystyki udostępniamy na życzenie odbiorcy prowadzącego działalność badawczą lub analityczną.

Czy błękit metylenowy jest legalny w Polsce?

Jako związek chemiczny nie jest substancją kontrolowaną. Jako składnik zarejestrowanych produktów leczniczych podlega odrębnym przepisom prawa farmaceutycznego, których niniejsza oferta nie dotyczy. Oferowany materiał jest odczynnikiem chemicznym bez dopuszczenia do zastosowań u ludzi ani zwierząt. Kupujący odpowiada za zgodność zamierzonego wykorzystania z prawem kraju przeznaczenia.

Dlaczego błękit metylenowy bywa nazywany związkiem macierzystym leków przeciwpsychotycznych?

Ponieważ jest pierwszym ogniwem rodziny fenotiazynowej: próby przekształcenia go w lek przeciwmalaryczny doprowadziły do prometazyny, promazyny i chloropromazyny — pierwszego skutecznego leku w leczeniu psychoz [3][4]. To fakt historyczno-chemiczny, nie informacja o działaniu oferowanego odczynnika.

Piśmiennictwo

Pozycje pochodzą z bazy PubMed i dotyczą historii związku, farmakologii klinicznej zarejestrowanych preparatów oraz chemii analitycznej. Pozycje [1]–[4] to prace historyczne dotyczące syntezy barwnika i jego roli w rozwoju diagnostyki oraz farmakologii; [5]–[7] dotyczą zarejestrowanego produktu leczniczego, nie odczynnika analitycznego; [8]–[16] to prace metodyczne z zakresu chemii analitycznej, elektrochemii i spektroskopii. Żadna z nich nie opisuje zastosowania oferowanego materiału ani nie stanowi zachęty do jakiegokolwiek jego użycia poza laboratorium. To kompletny wykaz piśmiennictwa wykorzystanego przy redakcji tej strony na dzień 2026-09-06.

1. Krafts K, Hempelmann E, Oleksyn BJ (2011). „In search of the malarial parasite: biographical sketches of the blood stain contributors.” Parasitol Res. PMID 21660627. doi:10.1007/s00436-011-2475-4.
2. Chast F (2005). „Dyes, indispensable tools for the 19th century’s biologic and therapeutic revolution.” Rev Hist Pharm (Paris). PMID 17152864.
3. Frankenburg FR, Baldessarini RJ (2008). „Neurosyphilis, malaria, and the discovery of antipsychotic agents.” Harv Rev Psychiatry. PMID 18803105. doi:10.1080/10673220802432350.
4. Kristiansen JE (1989). „Dyes, antipsychotic drugs, and antimicrobial activity. Fragments of a development, with special reference to the influence of Paul Ehrlich.” Dan Med Bull. PMID 2651032.
5. Fall B i wsp. (2017). „Ex vivo activity of Proveblue, a methylene blue, against field isolates of Plasmodium falciparum in Dakar, Senegal from 2013-2015.” Int J Antimicrob Agents. PMID 28689867. doi:10.1016/j.ijantimicag.2017.03.019.
6. Clifton J 2nd, Leikin JB (2003). „Methylene blue.” Am J Ther. PMID 12845393.
7. Pushparajah Mak RS, Liebelt EL (2021). „Methylene Blue: An Antidote for Methemoglobinemia and Beyond.” Pediatr Emerg Care. PMID 34463662. doi:10.1097/PEC.0000000000002526.
8. de Carvalho Matos L, Calixto LA, Junqueira Garcia MT (2021). „Developing an analytical method by HPLC for simultaneous quantification of methylene blue and metformin applied to in vitro skin permeation and retention studies.” Biomed Chromatogr. PMID 33675106. doi:10.1002/bmc.5112.
9. Mitrowska K, Kijewska L, Giannetti L, Neri B (2023). „A simple and sensitive method for the determination of methylene blue and its analogues in fish muscle using UPLC-MS/MS.” Food Addit Contam Part A. PMID 37011028. doi:10.1080/19440049.2023.2195948.
10. Xu YJ i wsp. (2012). „Simultaneous determination of malachite green, crystal violet, methylene blue and the metabolite residues in aquatic products by ultra-performance liquid chromatography with electrospray ionization tandem mass spectrometry.” J Chromatogr Sci. PMID 22542891. doi:10.1093/chromsci/bms054.
11. Kim SJ, Ha DJ, Koo TS (2014). „Simultaneous quantification of methylene blue and its major metabolite, azure B, in plasma by LC-MS/MS and its application for a pharmacokinetic study.” Biomed Chromatogr. PMID 24122875. doi:10.1002/bmc.3063.
12. Raffaelli A, Pucci S, Desideri I i wsp. (1999). „Investigation on the iodination reaction of methylene blue by liquid chromatography-mass spectrometry with ionspray ionisation.” J Chromatogr A. PMID 10497928.
13. Small JM, Hintelmann H (2007). „Methylene blue derivatization then LC-MS analysis for measurement of trace levels of sulfide in aquatic samples.” Anal Bioanal Chem. PMID 17323053.
14. Pheeney CG, Barton JK (2012). „DNA electrochemistry with tethered methylene blue.” Langmuir. PMID 22512327. doi:10.1021/la300566x.
15. Lin X, Ni Y, Kokot S (2015). „An electrochemical DNA-sensor developed with the use of methylene blue as a redox indicator for the detection of DNA damage induced by endocrine-disrupting compounds.” Anal Chim Acta. PMID 25813025. doi:10.1016/j.aca.2015.02.050.
16. Jalili-Jahani N, Abdollahi H, Rabbani F (2023). „Spectrophotometric thermodynamic analysis of methylene blue aggregation in water by chemometrics; what comes in the presence of different cyclodextrins?” Spectrochim Acta A Mol Biomol Spectrosc. PMID 37506453. doi:10.1016/j.saa.2023.123126.

Dane identyfikacyjne i deskryptory obliczeniowe za PubChem (CID 6099) oraz rejestrem ChEMBL.

Powiązane odczynniki w naszym katalogu

• Modafinil (CAS 68693-11-8) — kontrast strukturalny: tam obojętna cząsteczka z centrum stereogenicznym na siarce, tu trwały kation bez chiralności
• Bromantan (CAS 87913-26-6) — kontrast izotopowy: brom daje wzór ok. 1:1, chlor (przeciwjon błękitu metylenowego) daje wzór ok. 3:1

Oświadczenie o przeznaczeniu produktu

Oferowany materiał jest odczynnikiem chemicznym przeznaczonym wyłącznie do celów badawczych, analitycznych i laboratoryjnych. Nie jest przeznaczony do spożycia przez ludzi ani zwierząt. Nie jest produktem leczniczym, suplementem diety, środkiem spożywczym, wyrobem medycznym ani kosmetykiem. Nie może być stosowany w celach medycznych, diagnostycznych, leczniczych, profilaktycznych ani konsumpcyjnych, podawany ludziom lub zwierzętom, nanoszony na skórę, ani dodawany do żywności, napojów i pasz. Sprzedaż wyłącznie odbiorcom prowadzącym działalność badawczą, naukową lub analityczną, dysponującym zapleczem laboratoryjnym i wiedzą pozwalającą na bezpieczne obchodzenie się z odczynnikami chemicznymi. Kupujący ponosi wyłączną odpowiedzialność za zgodne z prawem i bezpieczne wykorzystanie odczynnika oraz za przestrzeganie przepisów obowiązujących w kraju przeznaczenia.