Jodek potasu (KI) / Potassium Iodide (CAS 7681-11-0) — odczynnik chemiczny 1000 mg, czystość ≥ 99,0%

Description

Jodek potasu (KI), nieorganiczna sól potasowa kwasu jodowodorowego, białe lub bezbarwne higroskopijne kryształy albo granulowany proszek, opakowanie 1000 mg. Materiał przeznaczony wyłącznie do badań laboratoryjnych i analitycznych in vitro. Produkt nie jest przeznaczony do spożycia przez ludzi ani zwierzęta, nie jest produktem leczniczym, suplementem diety, środkiem spożywczym ani kosmetykiem.

Trzy różne byty, których nie wolno mylić

Ta cząsteczka wymaga rozdzielenia warstw z innego powodu niż większość naszego katalogu: jodek potasu nie jest nowoczesnym związkiem projektowanym w laboratorium farmaceutycznym, tylko od dziesięcioleci szeroko stosowaną solą nieorganiczną, obecną jednocześnie w chemii analitycznej, przemyśle i medycynie. Trzy konteksty, trzy zupełnie różne statusy prawne:

Konsekwencja jest jednoznaczna. Dane i publikacje przywołane w dalszej części tej strony, dotyczące profilaktyki jodowej, blokowania tarczycy przy skażeniu radioaktywnym jodem-131 czy jodowania soli kuchennej, odnoszą się wyłącznie do zarejestrowanych produktów leczniczych albo do programów zdrowia publicznego prowadzonych z ich użyciem. Żadne z tych zastosowań nie dotyczy odczynnika analitycznego i żaden z tych wyników nie przenosi się na oferowany materiał. Odczynnik nie jest formą, w jakiej ta substancja jest podawana ludziom, i nie może być w taki sposób użyty.

Karta identyfikacyjna odczynnika

Prosta sól o dwuwiekowej historii zastosowań

Jodek potasu różni się od większości pozycji naszego katalogu tym, że nie da się go opisać jako ogniwa jednej linii badawczej. To nie jest cząsteczka organiczna projektowana i modyfikowana przez jeden zespół w jednej dekadzie — to prosta sól jonowa, znana chemikom od niemal dwustu lat, która niezależnie od siebie zakorzeniła się w kilku odrębnych dziedzinach: chemii analitycznej, przemyśle fotograficznym, profilaktyce niedoboru jodu i ochronie radiologicznej. Piszemy o tym wprost, bo szablon narracji „od odkrycia do dzisiejszego laboratorium”, właściwy dla związków syntetycznych, tutaj nie pasuje — historia tej soli jest wielotorowa, nie liniowa.

Od jodu cząsteczkowego do soli jodkowej

Punktem wyjścia jest odkrycie pierwiastkowego jodu — Bernard Courtois wyodrębnił go w 1811 roku z popiołu wodorostów morskich podczas produkcji saletry. Jodek potasu, jako sól kwasu jodowodorowego, wszedł do praktyki chemicznej i medycznej wkrótce potem. W 1829 roku francuski lekarz Jean Lugol opracował roztwór jodu w wodnym roztworze jodku potasu — jodek pełni w nim rolę wyłącznie pomocniczą, zwiększając rozpuszczalność słabo rozpuszczalnego w wodzie jodu cząsteczkowego poprzez tworzenie rozpuszczalnego jonu trijodkowego. Ten sam mechanizm, opisany dalej w sekcji o chemii, jest podstawą klasycznych metod jodometrycznych stosowanych do dziś.

Cztery niezależne ścieżki zastosowań

Od połowy XIX wieku jodek potasu rozwijał się równolegle w czterech niepowiązanych ze sobą kontekstach: jako odczynnik redoksometryczny w rodzącej się wówczas chemii analitycznej, jako składnik światłoczułych emulsji fotograficznych (w reakcji z azotanem srebra powstaje jodek srebra), jako narzędzie zdrowia publicznego w programach jodowania soli kuchennej przeciwko wolu endemicznemu oraz — od drugiej połowy XX wieku — jako środek blokujący wychwyt radioaktywnego jodu-131 przez tarczycę w sytuacjach skażenia radiologicznego. Ostatni z tych kontekstów opisujemy szerzej niżej, ponieważ to z nim wiąże się największe ryzyko pomylenia odczynnika z zarejestrowanym produktem leczniczym.

Kalendarium

Cztery dziedziny, jedna cząsteczka

W przeciwieństwie do związków organicznych w naszym katalogu, których piśmiennictwo powstało w jednym lub kilku pokrewnych ośrodkach badawczych, literatura dotycząca jodku potasu jest rozproszona pomiędzy dziedzinami, które rzadko się ze sobą przecinają.

• Chemia analityczna. Jodek potasu jest jednym z najstarszych i najbardziej rozpowszechnionych odczynników redoksometrycznych — metody jodometryczne do dziś stosuje się do oznaczania nadtlenków, kwasów organicznych czy związków siarki [1][2][3], a metody oznaczania samego jonu jodkowego rozwijano od farmakopealnych procedur miareczkowych po nowoczesną chromatografię cieczową i mikroekstrakcję [4][5][6].
• Ochrona radiologiczna. Od lat 80. XX wieku agencje regulacyjne publikują kryteria stosowania zarejestrowanych preparatów jodku potasu jako środka blokującego wychwyt radiojodu przez tarczycę [9][8]; nowsze systematyczne przeglądy oceniają skuteczność tych programów po rzeczywistych awariach jądrowych [10].
• Zdrowie publiczne i profilaktyka niedoboru jodu. Programy jodowania soli kuchennej badano dziesięcioleciami — od 16-letniego badania w Tasmanii [11] po ocenę zawartości jodku w polskiej soli jadalnej [12].
• Historia medycyny. Roztwór Lugola, w którym jodek potasu pełni funkcję pomocniczą jako czynnik solubilizujący jod, jest opisywany w piśmiennictwie medycznym od połowy XX wieku [13].

Zastrzeżenie do całej powyższej sekcji. Publikacje dotyczące blokowania tarczycy, profilaktyki jodowej i roztworu Lugola opisują zastosowania zarejestrowanych produktów leczniczych i programów zdrowia publicznego, nie odczynnika chemicznego. Nie jest to opis właściwości oferowanego materiału i nie może być podstawą jakiegokolwiek jego zastosowania poza laboratorium.

Chemia: sól jonowa i jej zachowanie redoksowe

Dlaczego tu nie ma chiralności

W odróżnieniu od organicznych cząsteczek w naszym katalogu, przy których istotne bywa centrum stereogeniczne (np. atom siarki w sulfotlenku modafinilu), jodek potasu jest prostym związkiem jonowym: kation K⁺ i anion I⁻ połączone wiązaniem jonowym, bez wiązań kowalencyjnych, które mogłyby nieść centrum chiralności. Pytania o enancjomery czy rozdział optyczny nie mają tu zastosowania — dla laboratorium oznacza to, że jedynym parametrem jakościowym pozostaje czystość chemiczna i brak zanieczyszczeń, nie stosunek izomerów.

Jod jest monoizotopowy — kontrast z bromem

Jod naturalny występuje niemal wyłącznie jako pojedynczy trwały izotop, ¹²⁷I — podobnie jak fluor w flmodafinilu, jod jest praktycznie monoizotopowy. W widmie mas jon zawierający jod nie daje więc charakterystycznego klastra izotopowego, jaki opisujemy przy bromantanie, gdzie dwa trwałe izotopy bromu dają parę pików w proporcji ok. 1:1. Obecność jodu rozpoznaje się po masie dokładnej i po specyficznym zachowaniu klastrów jonów metal–jodek w spektrometrii mas, badanym metodami analizy ruchliwości jonów [7].

Jodek jako reduktor: podstawa jodometrii

Jon jodkowy jest umiarkowanie silnym reduktorem — pod wpływem wielu utleniaczy (nadtlenek wodoru, dichromiany, ozon) jodek utlenia się do jodu cząsteczkowego (I₂), który następnie tworzy z nadmiarem jodku rozpuszczalny jon trijodkowy (I₃⁻) i daje z jodoskrobią charakterystyczne granatowe zabarwienie. Na tej reakcji opiera się cała klasyczna jodometria — miareczkowanie uwolnionego jodu tiosiarczanem sodu, stosowane od XIX wieku do oznaczania utleniaczy, nadtlenków lipidowych i związków siarki [1][2][3]. Jon jodkowy tworzy też trudno rozpuszczalne osady z kationami metali ciężkich — żółty PbI₂ z ołowiem(II) jest klasyczną reakcją identyfikacyjną, a rozpuszczalne kompleksy jodkowe z kadmem i cynkiem wykorzystuje się w analizie ilościowej.

Deskryptory obliczeniowe i dlaczego trzeba je czytać ostrożnie

PubChem generuje dla każdego związku zestandaryzowane deskryptory obliczeniowe zaprojektowane głównie z myślą o cząsteczkach organicznych typu lekopodobnego. Dla dwuatomowego związku jonowego część z nich traci znaczenie merytoryczne — podajemy je uczciwie, z komentarzem, zamiast pomijać milczeniem.

Nazewnictwo i synonimy

Jodek potasu funkcjonuje pod kilkoma równoważnymi nazwami chemicznymi i farmakopealnymi, zebranymi w rejestrze PubChem (CID 4875):

• Jodek potasu — nazwa polska, najczęstsza w krajowym piśmiennictwie i handlu odczynnikami;
• Potassium iodide — nazwa angielska, obecna w bazach międzynarodowych i na etykietach odczynników importowanych;
• Kali iodide / Kalii iodidum — łacińskie nazwy farmakopealne, spotykane w starszym piśmiennictwie medycznym i na etykietach receptur aptecznych;
• Potassium monoiodide — wariant opisowy podkreślający stosunek stechiometryczny 1:1;
• Kaliumiodid — forma niemiecka;
• Iodure de potassium — forma francuska;
• KI — wzór sumaryczny używany zamiennie z nazwą zwyczajową w kontekście laboratoryjnym.

Numer CAS 7681-11-0 pozostaje jedynym jednoznacznym identyfikatorem niezależnym od języka i kontekstu handlowego.

Zastosowanie laboratoryjne odczynnika

• reduktor i źródło jonu jodkowego w klasycznej jodometrii — oznaczanie utleniaczy, nadtlenków i związków siarki metodą miareczkową [1][2][3];
• wzorzec w farmakopealnych i chromatograficznych metodach oznaczania jodków w matrycach wodnych i spożywczych [4][5][6];
• materiał modelowy w badaniach klastrów jonowych metal–jodek metodami spektrometrii mas i ruchliwości jonów [7];
• odczynnik strącający do identyfikacji jonów ołowiu, kadmu i cynku metodą klasycznych reakcji analitycznych;
• składnik roztworów barwiących skrobię w analizie jakościowej (kompleks jod-skrobia);
• źródło jonu jodkowego w syntezie organicznej, w reakcjach jodowania i podstawienia.

Przechowywanie, obchodzenie się i bezpieczeństwo pracy

Przechowywać w oryginalnym, szczelnie zamkniętym opakowaniu wykonanym z materiału odpornego na korozję (szkło, tworzywo sztuczne), w miejscu suchym i chłodnym, chronionym przed światłem, oddzielnie od żywności i pasz oraz poza zasięgiem dzieci. Związek jest silnie higroskopijny — pochłania wilgoć z powietrza, co prowadzi do zbrylania i utrudnia dozowanie; nieszczelne przechowywanie oraz długotrwała ekspozycja na światło i powietrze mogą też prowadzić do powolnego utleniania jonu jodkowego i żółknięcia materiału. Pracować wyłącznie w warunkach laboratoryjnych, przy zastosowaniu środków ochrony indywidualnej: rękawic nitrylowych, okularów ochronnych i odzieży laboratoryjnej; proszek ważyć w warunkach ograniczających pylenie, unikać wdychania pyłu oraz kontaktu ze skórą i oczami. Postępowanie z odpadami — zgodnie z przepisami obowiązującymi dla odpadów chemicznych w miejscu prowadzenia badań. Przed użyciem należy zapoznać się z aktualną Kartą Charakterystyki (SDS) produktu.

Status regulacyjny

Jodek potasu jako związek chemiczny nie podlega kontroli na mocy ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii ani regulacjom dla prekursorów — jego obrót i posiadanie jako odczynnika chemicznego są legalne w Polsce i Unii Europejskiej. Odrębnie od substancji chemicznej funkcjonują zarejestrowane produkty lecznicze na bazie jodku potasu, stosowane w profilaktyce jodowej i ochronie radiologicznej (patrz tabela na początku strony) — ich obrót podlega prawu farmaceutycznemu i niniejsza oferta go nie dotyczy. Oferowany materiał jest odczynnikiem chemicznym i nie posiada dopuszczenia do jakiegokolwiek zastosowania u ludzi ani zwierząt. Kupujący odpowiada za zgodność zamierzonego wykorzystania z prawem obowiązującym w kraju przeznaczenia.

Najczęstsze pytania

Czym różni się ten odczynnik od jodku potasu w produktach leczniczych do profilaktyki jodowej?

Oferowany materiał jest odczynnikiem chemicznym do zastosowań laboratoryjnych i analitycznych — nie ma postaci farmaceutycznej, nie jest wytwarzany w reżimie GMP i nie towarzyszy mu dokumentacja produktu leczniczego. Zarejestrowane preparaty do blokowania tarczycy czy profilaktyki jodowej to odrębne byty prawne, podlegające prawu farmaceutycznemu, których niniejsza oferta nie dotyczy.

Jaki jest wzór chemiczny i masa molowa jodku potasu?

KI; masa molowa 166,00 g·mol⁻¹, masa monoizotopowa 165,8682 Da. Numer CAS 7681-11-0, InChIKey NLKNQRATVPKPDG-UHFFFAOYSA-M.

Czy jodek potasu to to samo co jod?

Nie. Jod (I₂) to pierwiastek w postaci dwuatomowej cząsteczki, jodek potasu (KI) to sól jonowa zawierająca zredukowaną formę jodu — anion jodkowy (I⁻). Oba związki bywają mylone, bo często występują razem, np. w roztworze Lugola, gdzie jodek potasu zwiększa rozpuszczalność jodu cząsteczkowego w wodzie.

Dlaczego jodek potasu trzeba przechowywać szczelnie zamknięty?

Ze względu na silną higroskopijność — związek pochłania wilgoć z powietrza, co prowadzi do zbrylania kryształów i utrudnia precyzyjne dozowanie. Nieszczelne opakowanie i długotrwały kontakt ze światłem oraz powietrzem mogą dodatkowo prowadzić do powolnego utleniania jonu jodkowego.

Czy odczynnik nadaje się do zastosowań innych niż laboratoryjne?

Nie. Materiał jest przeznaczony wyłącznie do badań laboratoryjnych i analitycznych. Nie jest przeznaczony do spożycia przez ludzi ani zwierząt, nie jest lekiem, suplementem diety, żywnością ani kosmetykiem i nie może być stosowany w celach medycznych, diagnostycznych ani konsumpcyjnych.

Jak przechowywać jodek potasu jako odczynnik laboratoryjny?

W oryginalnym, szczelnie zamkniętym opakowaniu odpornym na korozję, w miejscu suchym i chłodnym, chronionym przed światłem, oddzielnie od żywności i pasz oraz poza zasięgiem dzieci.

W czym rozpuszcza się jodek potasu i jak przygotować roztwór podstawowy?

Bardzo dobrze w wodzie destylowanej (ok. 1 g na 0,7 ml wody w 25°C), dobrze w glicerolu, słabo w etanolu. W odróżnieniu od cząsteczek organicznych w naszym katalogu roztwory podstawowe przygotowuje się w wodzie, nie w rozpuszczalnikach organicznych — związek jonowy nie wymaga DMSO ani metanolu.

Jak wykorzystuje się jodek potasu w jodometrii?

Jon jodkowy jest utleniany przez badany utleniacz do jodu cząsteczkowego, który z nadmiarem jodku tworzy jon trijodkowy; ten miareczkuje się następnie tiosiarczanem sodu do zaniku granatowego zabarwienia z jodoskrobią. Metoda ta jest podstawą oznaczania nadtlenków, kwasów organicznych i związków siarki od XIX wieku.

Czy do jodku potasu dołączana jest karta charakterystyki?

Kartę charakterystyki (SDS) udostępniamy na życzenie odbiorcy prowadzącego działalność badawczą lub analityczną.

Czy jodek potasu jako odczynnik jest legalny w Polsce?

Tak — jako związek chemiczny nie podlega kontroli na mocy ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii ani regulacjom dla prekursorów, a jego obrót jako odczynnika laboratoryjnego jest legalny w Polsce i Unii Europejskiej. Odrębnie funkcjonują zarejestrowane produkty lecznicze na bazie tej samej substancji, których niniejsza oferta nie dotyczy.

Dlaczego jodek potasu nie ma centrum stereogenicznego?

Bo jest związkiem jonowym, nie kowalencyjnym — kation K⁺ i anion I⁻ nie tworzą struktury przestrzennej, która mogłaby nieść chiralność. W przeciwieństwie do organicznych sulfotlenków w naszym katalogu, gdzie centrum stereogeniczne leży na atomie siarki, pytanie o enancjomery przy tej soli po prostu nie ma zastosowania.

Jak rozpoznać jod w spektrometrii mas?

Po masie dokładnej, nie po wzorze izotopowym — jod naturalny jest praktycznie monoizotopowy (¹²⁷I), podobnie jak fluor, więc nie daje charakterystycznego klastra pików, jaki widać przy związkach bromu. Obecność jodu potwierdza się na podstawie dokładnej masy jonu i charakterystycznego zachowania klastrów jonowych metal–jodek.

Do czego służy wzorzec jodku potasu w laboratorium analitycznym?

Przede wszystkim jako reduktor w jodometrii oraz jako wzorzec przy oznaczaniu jonu jodkowego metodami chromatograficznymi i elektromigracyjnymi w próbkach wodnych i spożywczych; dodatkowo jako odczynnik strącający przy identyfikacji jonów ołowiu i innych metali ciężkich.

Piśmiennictwo

Pozycje pochodzą z bazy PubMed. Pozycje [1]–[7] to prace metodyczne i analityczne dotyczące chemii jonu jodkowego i jego oznaczania — dotyczą bezpośrednio chemii tej substancji, nie jej podawania ludziom. Pozycje [8]–[14] dotyczą zarejestrowanych produktów leczniczych i programów zdrowia publicznego (blokowanie tarczycy, profilaktyka jodowa, jodowanie soli, roztwór Lugola) — nie odczynnika chemicznego. Przywołano je jako kontekst naukowy i wskazówkę bibliograficzną, nie jako informację o właściwościach oferowanego materiału ani zachętę do jakiegokolwiek użycia.

1. Nema SN, Verma RM (1978). „Iodometric microdetermination of certain organic acids.” Talanta. PMID 18962284. doi:10.1016/0039-9140(78)80122-2.
2. Cramer GL i wsp. (1991). „Iodometric measurement of lipid hydroperoxides in human plasma.” Anal Biochem. PMID 1872469. doi:10.1016/0003-2697(91)90010-q.
3. Mizoguchi T i wsp. (1980). „Analytical applications of condensed phosphoric acid III — iodometric determination of sulphur after reduction of sulphate with sodium hypophosphite and either tin metal or potassium iodide.” Talanta. PMID 18962717. doi:10.1016/0039-9140(80)80074-9.
4. Hilp M, Senjuk S (2001). „Determination of iodide with 1,3-dibromo-5,5-dimethylhydantoin (DBH) in comparison with the ICl-method.” J Pharm Biomed Anal. PMID 11377015. doi:10.1016/s0731-7085(00)00505-7.
5. Rong L, Takeuchi T (2004). „Determination of iodide in seawater and edible salt by microcolumn liquid chromatography with poly(ethylene glycol) stationary phase.” J Chromatogr A. PMID 15296397. doi:10.1016/j.chroma.2004.05.032.
6. Zaruba S i wsp. (2016). „A novel vortex-assisted liquid-liquid microextraction approach using auxiliary solvent: determination of iodide in mineral water samples.” Talanta. PMID 26717821. doi:10.1016/j.talanta.2015.11.049.
7. Oberreit D i wsp. (2015). „Analysis of heterogeneous water vapor uptake by metal iodide cluster ions via differential mobility analysis-mass spectrometry.” J Chem Phys. PMID 26374028. doi:10.1063/1.4930278.
8. Meck RA i wsp. (1985). „Criteria for the administration of KI for thyroid blocking of radioiodine.” Health Phys. PMID 3882630. doi:10.1097/00004032-198502000-00001.
9. Shleien B i wsp. (1983). „Recommendations on the use of potassium iodide as a thyroid-blocking agent in radiation accidents: an FDA update.” Bull N Y Acad Med. PMID 6582962.
10. Pfinder M i wsp. (2016). „The effects of iodine blocking on thyroid cancer, hypothyroidism and benign thyroid nodules following nuclear accidents: a systematic review.” J Radiol Prot. PMID 27655110. doi:10.1088/0952-4746/36/4/R112.
11. Clements FW i wsp. (1968). „Goitre studies in Tasmania. 16 years’ prophylaxis with iodide.” Bull World Health Organ. PMID 5302305.
12. Andrzejewska E i wsp. (1996). „Ocena zawartości jodku potasu w polskiej soli jadalnej.” Rocz Panstw Zakl Hig. PMID 9102797.
13. Nicholson DP (1948). „Lugol’s solution in failing lactation.” Br Med J. PMID 18860442. doi:10.1136/bmj.1.4560.1029.
14. Torti JF, Correa R (2026). „Potassium Iodide.” Przegląd. PMID 31194460.

Dane identyfikacyjne i deskryptory obliczeniowe za PubChem (CID 4875) oraz rejestrem ChEMBL.

Powiązane odczynniki w naszym katalogu

• Bromantan (CAS 87913-26-6) — kontrast izotopowy: brom daje w widmie mas charakterystyczny wzór 1:1, jod (podobnie jak fluor) jest praktycznie monoizotopowy
• Flmodafinil (CAS 90280-13-0) — związek organiczny z dwoma atomami fluoru, drugiego monoizotopowego pierwiastka; kontrast metodyczny wobec jonowej, nieorganicznej struktury jodku potasu

Oświadczenie o przeznaczeniu produktu

Oferowany materiał jest odczynnikiem chemicznym przeznaczonym wyłącznie do celów badawczych, analitycznych i laboratoryjnych. Nie jest przeznaczony do spożycia przez ludzi ani zwierząt. Nie jest produktem leczniczym, suplementem diety, środkiem spożywczym, wyrobem medycznym ani kosmetykiem. Nie może być stosowany w celach medycznych, diagnostycznych, leczniczych, profilaktycznych ani konsumpcyjnych, podawany ludziom lub zwierzętom, nanoszony na skórę, ani dodawany do żywności, napojów i pasz. Sprzedaż wyłącznie odbiorcom prowadzącym działalność badawczą, naukową lub analityczną, dysponującym zapleczem laboratoryjnym i wiedzą pozwalającą na bezpieczne obchodzenie się z odczynnikami chemicznymi. Kupujący ponosi wyłączną odpowiedzialność za zgodne z prawem i bezpieczne wykorzystanie odczynnika oraz za przestrzeganie przepisów obowiązujących w kraju przeznaczenia.